Waarom we niet geloven in vliegschaamte

Met het oog op de klimaatimpact van de luchtvaart begon de term flygskam te circuleren in Zweden in 2017/18. Letterlijk vertaald als ‘vliegschaamte’, ontstond het uit een groeiend klimaatbewustzijn en werd het populair gemaakt door Zweedse culturele figuren die publiekelijk beloofden te stoppen met vliegen. Daarnaast ontstond tågskryt, of ‘treintrots’. Het idee was simpel: als sociale normen ons gedrag bepalen, kan trots misschien worden verlegd van vliegen naar reizen met een lagere CO₂-uitstoot.

Een tijdje leek het te werken. In Zweden daalde het binnenlandse vliegverkeer in 2019 met zo'n 4 procent vergeleken met het jaar daarvoor, terwijl spoorwegmaatschappij SJ meldde een stijging van de reizigersaantallen in diezelfde periode. Soortgelijke gesprekken verspreidden zich over delen van Noord- Europa, waar gevestigde spoorwegnetwerken alternatieven voor vliegen zichtbaarder en realistischer maakten.

Een paar jaar later is het beeld wisselender. Vliegen is weer langzaam teruggekomen. In 2023, nam vliegen zo'n 2,5 tot 3 procent van de wereldwijde CO₂-uitstoot voor zijn rekening, en vanaf 2025, groeit dit naar verwachting met 6,8 procent tot boven het niveau van voor de pandemie. Het politieke momentum is daarentegen afgenomen. Zweden zelf heeft sindsdien de vliegtaks teruggedraaid, wat laat zien hoe kwetsbaar gedragsverandering op basis van schaamte kan zijn als het onderliggende systeem nog altijd de voorkeur geeft aan goedkope, ‘gemakkelijke’ vluchten.

Van Slow Food naar Slow Fashion, van de opkomst van herbruikbare koffiebekers tot de toeslag op plastic tasjes, vooruitgang is altijd gedreven door bewegingen en beleidswijzigingen die betere, duurzame alternatieven om de klimaatcrisis aan te pakken zichtbaar, aantrekkelijk en toegankelijk maken. Daarentegen is het beschamen van individuele reizigers een ongenuanceerde reactie op een probleem dat wordt gevormd door infrastructuur, beleid en toegankelijkheid.

Kubra Arslaner

Schaamte verandert gewoontes. Systemen veranderen resultaten.

Er is geen twijfel over mogelijk dat sociale druk gedrag kan beïnvloeden. De cijfers uit Zweden laten dat duidelijk zien. Maar ze tonen ook de beperkingen aan. Wanneer belastingen worden afgeschaft, budgetten krimpen, vliegroutes terugkeren en de prijzen dalen, stijgen de passagiersaantallen in de luchtvaart weer. Als de keuze om niet te vliegen een constante morele inspanning vereist, is het niet gegarandeerd dat dit standhoudt tegenover gemak.

Reisbeslissingen worden gevormd door veel factoren: tijd, geld, geografie, familie verplichtingen en de transportnetwerken waar mensen toegang toe hebben. Voor veel reizen blijft vliegen de enige praktische optie. Door die keuzes te bestempelen als persoonlijk falen, ga je voorbij aan hoe diep vliegreizen verweven zijn met het moderne leven en de economie.

Tegelijkertijd heeft individueel gedrag een reële impact. Culturele ideeën over hoe reizen eruit zou moeten zien, vormen de vraag, die op zijn beurt weer de systemen vormt die zijn gebouwd om hierin te voorzien. De klimaatcrisis wordt niet opgelost door individuen die zich perfect gedragen in imperfecte systemen. De crisis zal worden aangepakt door structurele veranderingen: betere grensoverschrijdende spoorwegnetwerken, schonere veerboten en bussen, beprijzing die de milieukosten weerspiegelt, en politieke beslissingen die reizen met minder CO2-uitstoot makkelijker en aantrekkelijker maken. En het zal ook worden gevormd door nieuwe, rijkere ideeën over reizen zelf.

Peyman Shojaei

Maak kennis met: slow travel

Slow travel biedt een praktisch en inspirerend alternatief. Het geeft prioriteit aan diepgang boven snelheid en verwerpt het idee dat een betere reis draait om het afvinken van zo veel mogelijk plekken. Een slow travel-mentaliteit beschouwt de reis als een deel van de ervaring zelf. Een panoramatrein die een kustlijn volgt of een bergketen doorkruist, doet meer dan je alleen van de ene naar de andere plek brengen. Het geeft je de tijd om te ontspannen, om veranderingen in het landschap op te merken en om na te denken over je reis.

Vanuit milieuoogpunt is het argument voor slow travel ijzersterk. Treinreizen in Europa stoot per passagier ongeveer vijf keer minder CO₂ uit dan vliegen, waardoor de trein een van de meest CO₂-arme manieren is om over het continent te reizen. Ook bussen en veerboten kunnen een aanzienlijk lagere uitstoot bieden. Door voor deze reiswijzen te kiezen, verander je reistijd in waardevolle tijd, terwijl je de CO₂-voetafdruk van korte- en middellangeafstandsreizen aanzienlijk verkleint.

Slow travel maakt ook ruimte voor verbinding. Wanneer je door plekken heen reist in plaats van eroverheen vliegt, kom je sneller in contact met mensen, talen, eten en ervaringen die echt bij de regio horen, in plaats van dat ze zijn opgezet voor het toerisme. Die verbinding is waardevol voor reizigers, maar zorgt er ook voor dat toerisme gelijkmatiger wordt verspreid. Zo worden lokale ondernemers ondersteund, in plaats van dat de uitgaven van bezoekers direct naar luchthavens en toeristische trekpleisters vloeien.

En mensen kiezen hier bewust voor. Reizen over land is geen niche meer: de vraag naar reizen over land en zee groeit in heel Europa, waarbij steeds meer gezinnen kiezen voor vakanties zonder te vliegen en buiten het seizoen reizigers die naar koelere berg- en kustbestemmingen trekken. Velen zoeken naar ervaringen die authentiek en herstellend aanvoelen, die net zozeer gevormd worden door de uitzichten en pauzes onderweg als door de bestemming zelf.

Colin + Meg

Van schuldgevoel naar mogelijkheden

Flight shaming stelt reizen voor als een morele test, maar reizen is altijd geworteld geweest in nieuwsgierigheid en verbinding. Als klimaatactie synoniem wordt met schuldgevoel, haken mensen af, maar wanneer het gebaseerd is op betere opties, doen mensen juist mee. De opkomst en het wegebben van flygskam laat zien dat opvattingen kunnen veranderen, maar dat dit alleen standhoudt als er aantrekkelijke alternatieven worden geboden.

Slow travel biedt een hoopvollere weg vooruit. Het laat zien dat reizen met een lagere CO2-uitstoot ook rijkere reizen kunnen zijn. Om deze keuzes makkelijker te maken is er investering nodig in transportnetwerken, maar ook een culturele behoefte aan diepgaandere reiservaringen. Bij slow travel gaat het er niet om dat je mensen vertelt wat ze niet moeten doen, maar om het vergroten van wat er mogelijk voelt. 

Lees over de kunst van slow travel, waarom we zo van de lokale trein houden, of zes van de mooiste panoramische treinreizen in Europa.

Voor meer slow travel-inspiratie, inzichten in routes over land en insidertips, meld je aan voor onze nieuwsbrief.